Mövzu İnternet şəbəkəsi
Yeni dərsin planı:
1.Ümumi məlumat
2.İnternetə
qoşulma növləri
3.Telekommunikasiya vasitələri
1.Ümumi məlumat
2 yanvar 1969-cu il
İnternetin yaranma tarixi sayılır.Məhz bu gün ABŞ-ın Müdafiə Nazirliyi kompüter
şəbəkəsi proyekti üzərində işə başlayıb.Aparılan tədqiqatlar nəticəsində
ARPANET şəbəkəsi yaradıldı.Sonrakı mərhələdə ABŞ-ın elmi mərkəzlərini özündə
birləşdirən Milli Elmi Fondun (NSFNET) şəbəkəsi yaradıldı.Bu şəbəkənin əsasını
bir-biri ilə yüksək surətli xətlərlə əlaqələndirilmiş 5 super kompüter təşkil
edirdi.Bütün istifadəçilər bu şəbəkəyə qoşulub bu kompüterlərin yaratdığı
imkanlardan istifadə edə bilirdilər. NSFNET tezliklə ARPANET-i əvəz etdi.90-cı
illərdə bütün dünya şəbəkələri birləşib İnternet ümumdünya kompüter şəbəkəsini
yaratdılar.İndi İnternet milyonlarla kompüterlərin şəbəkəsidir.
Gündəlik həyatında
hər bir insana həm əmək fəaliyyətində, həm də mədəni-məişət sahəsində aktual və
faydalı informasiya tələb olunur. Belə informasiyanın əldə edilməsində
informasiya sistemləri ilə yanaşı İnternet şəbəkəsi də əhəmiyyətli rol oynayır.
Yeni informasiya
texnologiyalarının intensiv inkişafı və geniş tətbiqi insanların illər ərzində
yaratdığı və topladığı ənənəvi informasiya resurslarını elektron formaya
çevirməyə və informasiya resurslarının yeni
elektron növünü yaratmağa imkan verdi. Yeni keyfiyyətə malik olan
elektron informasiya resurslarının toplanması, saxlanması, axtarışı və əldə
edilməsi daha rahat və əlverişli olduğundan, onlar daha geniş yayılır və
istifadə edilir. Hazırda İnternet texnologiyalarından şəbəkə mühitində işləməsi
nəzərdə tutulan həm ixtisaslaşdırılmış, həm də ümumi təyinatlı informasiya
sistemlərinin qurulmasında geniş istifadə olunur. Strukturuna görə İnternet müxtəlif tipli elektron
informasiya resurslarını özündə toplayan və onlara müraciət üçün sadə
interfeysə malik olan nəhəng, lakin kifayət qədər çevik informasiya – kompüter
şəbəkəsidir. Son illər ərzində İnternet şəbəkəsi əsasında istifadəçilərə
müxtəlif informasiya xidmətləri göstərilən çoxlu sayda informasiya
sistemlərinin serverləri qurulmuş və fəaliyyət göstərirlər.
İnternet mühitində
işləyən informasiya – axtarış sistemini (İAS) lokal və şəbəkə mühitlərində
fəaliyyət göstərən İAS – dan fərqləndirən bir sıra xüsusiyyətlər mövcuddur. Onlardan biri də İnternet – də
informasiya resurslarının elektron varinatında olmasıdır. İnternet -in
informasiya resurslarının əsas növləri aşağıdakılardır:
Elektron
nəşrlər – periodik elektron jurnalları, qəzetlər, xülasələr,
bülletenlər,
kitablar, konfrans materialları və s.
Elektron
kitabxanalar - ənənəvi kitabxanaların, kataloqların və s.
elektron
variantları;
İnternet
– in informasiya massivləri – WEB sənədləri, FTP arxivləri,
Gopher
– in, Usenet-in resursları və s.
Xüsusi
təyinatlı informasiya resursları – xüsusi məqsədlər üçün
İnternet
-də yerləşdirilən məlumatlar, hesabatlar, elmi tədqiqatların nəticələri, nəşr
edilməsi üçün məqalələr, müxtəlif sənədlər və s.
Internetdə informasiya serverlərdə
saxlanılır. Serverlərin öz ünvanları olur və onlar xüsusiləşdirilmiş proqramlar
vasitəsilə idarə olunurlar. Onların köməyilə poçtu və faylları göndərmək,
verilənlər bazasında informasiya axtarışını aparmaq və s. həyata keçirmək
mümkündür. Serverlər arsında informasiya mübadiləsi yüksək sürətli rabitə
kanalları ilə həyata keçirilir. Ayrı-ayrı istifadəçilərin İnternet-in
informasiya resurslarına daxil olması adətən telefon şəbəkəsi ilə provayderlər
və ya korparativ şəbəkələr vasitəsilə həyata keçirilir. Provayder kimi
kliyentlərlə əlaqə saxlaya bilən və Ümumdünya şəbəkəsinə çıxışı olan hər hansı
bir təşkilat iştirak edə bilər.
İnternet prinsipi üzrə təşkil edilmiş
korporativ şəbəkələrə “İntranet” deyilir.
İnternet
şəbəkəsinin sadələşdirilmiş arxitekturası verilmişdir.
Burada yerləşdirilmiş proqram təminatı
vasitəslə şlüzdən keçən bütün məlumatlar emal olunur. Hər bir şlüzün öz IP
(İnternet Protocol) ünvanı olur.
Verilənlərin ötürülməsinin yüksək sürətli
magistralı kimi xüsusi ayrılmış telefon xətləri, optik liflər və peyk rabitə
kanalından istifadə oluna bilər.İnternetə qoşulmaq istəyən təşkilat xüsusi
kompüterdən istifadə edir ki, buna şlüz (gateway) deyilir.
Əgər şlüzün qoşulduğu lokal şəbəkəyə
ünvanlaşdırılmış məlumat daxil olubsa, həmin məlumat bu lokal şəbəkəyə
ötürülmüş olacaq. Əgər məlumat digər bir şəbəkəyə aid olarsa, o zaman məlumat
növbəti şlüzə ötürüləcək. Hər bir şlüz və şəbəkələr haqqında müfəssəl
informasiyaya malik olur. Hər bir məlumat lokal şəbəkədən şlüz vasitəsilə
İnternet-ə ötürülərsə, bu halda ən “tez” yol seçilir. Şlüzlər protokol
vasitəsilə bir-birilə marşurutlar və şəbəkənin vəziyyəti haqqında informasiya
mübadiləsini aparırlar.
Bəzi kompüterlər provayder rolunda
çıxış edə bilirlər. Provayder İnternetdə öz şlüzünə malik olur və o, digər
kompaniyalara və ayrı-ayrı istifadəçilərə bu şlüz vasitəsilə şəbəkəyə daxil
olmağa icazə verir. Şlüz, məlumatların lazımi ötürmə marşrutlarını seçməklə
bərabər, şəbəkənin ayrı-ayrı hissələrində nasazlıqlar baş verən məlumatların
ötürülmə marşrutlarını təshih etmək üçün daha böyük şəbəkəyə qoşulan
altşəbəkələrin parametrləri haqqında məlumata malik olmalıdır.
Şlüzlər daxili və xarici olmaqla 2 cür
olur. Kiçik altşəbəkədə yerləşən şlüzlər daxili şlüzlər adlanır və bunun
vasitəsilə daha böyük korporativ şəbəkə ilə rabitə qurulur. Belə şlüzlər
arasında rabitə daxili şlüz protokolu (İGP – İnternal Gateway Protocol)
vasitəsilə təmin edilir. Xarici şlüzlər İnternet-ə oxşar şəbəkələrdə tətbiq
edilir və xırda altşəbəkələrdə əmələ gələn dəyişikliklə əlaqədar onun
sazlanması dəyişir. Xarici şlüzlər arasında rabitə xarici şlüzprotokolu (EGP –
Exterior Gateway Protocol) vasitəsilə həyata keçirilir.
İnternet şəbəkəsində işləmək –
kommunikasiya protokollar ailəsindən istifadə etmək deməkdir. Bu protokollar
ailəsi TCP/IP (Transmission Control Protocol/ İnternet Protocol – Verilənlərin
ötürülməsinin idarə olunması/ İternet protokolu adlanıb), qlobal şəbəkələrdə və
bir çox lokal şəbəkələrdə verilənlərin ötürülməsi üçün istifadə edilir. Onun
tərkibinə, tətbiqinə görə aşağıdakı qruplara bölünən protokollar daxildirlər:
OSI modeli TCP/IP
Tətbiq
səviyyəsi
Nümayiş
səviyyəsiİstifadəçinin şəbəkə interfeysi səviyyəsiNəqliyyat səviyyəsiŞəbəkə
səviyyəsiKanal səviyyəsiFiziki səviyyə
Iki kompüter arasında verilənlərin
ötürülməsini idarə edən nəqliyyat
protokolları;
Verilənlərin
ünvanlarını emal edən və lazım olan ünvana qısa yolu təyin
edən
marşrutlaşdırma protokolları;
Kompüterin
unikal nömrəsinə və ya adına görə onu aydınlaşdıran,
şəbəkə
ünvanını dəstəkləyən protokollar;
Bütün
mümkün şəbəkə xidmətlərinə daxil olmanı təşkil edən tətbiqi
protokollar;
Uyğun
marşrutlar haqqında şəbəkəyə lazımi məlumatı, şəbəkənin
vəziyyəti
haqqında informasiyanı verən, həmçinin
lokal şəbəkələr üçün verilənləri emal edən şlüz protokolları;
Kliyentin
şəbəkədə rahat işləməsini təmin edən və yuxarıdakı
protokollara
aid olmayan digər protokollar.
TCP/IP arxitekturası etalon model
əsasında qurulmuşdur, lakin OSI modelinin 3 birinci səviyyələri burada bir
səviyyədə birləşdirilmişdir:
Istənilən
sənəd və ya məlumat, tətbiqi proqramlardan (tətbiq səviyyəsi) şəbəkəyə
göndərilir. Sonra modem və telefon rabitə xətti vasitəsilə (Nəqliyyat
səviyyəsi) məlumat İnternet şəbəkə qovşağına düşür və sonra şəbəkə proqramları
(Şəbəkə interfeys) vasitəsilə qlobal şəbəkənin rabitə qovşaqlarına (Fiziki
səviyyə) verilir. hər bir səviyyənin proqramı, məlumatı və ya ötürlən sənədin
məzmununu bilmədən, özünə uyğun sürətdə emal edir.
2.İnternetə
qoşulma növləri
İlk
vaxtlar İnternet (o vaxtlar ona “ARPANET” deyirdilər) daimi şəbəkəyə qoşulmuş
olan kompüterlərdən ibarət idi ki, həmin kompüterlərin hər biri qeyd edilmiş
ünvana (domen adlarına), malik idilər.
Sonralar isə seans qoşulması köməkliyi
ilə telefon xətti vasitəsilə şəbəkəyə daxil olma ideyası əmələ gəlir. Telefonun
köməkliyi ilə Siz artıq şəbəkənin daimi “vətəndaşı” olan kompüterlə əlaqə
saxlayır, ona qoşulur və beləliklə də İnternet – in bir hissəsinə çevrilmiş
olursunuz. Təbii olaraq, bu halda bütün istifadəçilərə pullu xidmət göstərən
bir çox təşkilatlar yaranır. Beləliklə də, ilk provayderlər əmələ gəlirlər.
Provayderlər rolunda güclü server,
çoxlu sayda giriş telefon xətlərini, daha doğrusu, ayrılmış rabitə kanalını
almaq üçün müəyyən məbləğdə pula malik olan istənilən şəxs çıxış edə bilər.
Həmin kanal –provayderi son istifadəçidən fərqləndirən əsas amildir.
Provayderlər İnternet -də informasiyanın ötürülməsi üçün xüsusi yüksək sürətli
rabitə kanallarından, məsələn, lifli-optik kabeldən və ya peyk əlaqəsindən
istifadə edirlər. Bu rabitə kanalları sayəsində yüz və minlərlə istifadəçilər
İnternet -də çox rahat bir şəraitdə eyni zamanda işləyə bilirlər. Əlbəttə ki,
müəyyən anlarda kanalın tutumu kifayət etmir, bu halda ya onu təkmilləşdirib,
tutumunu artırırlar, ya da ki, rabitə əlaqəsi xeyli pisləşir.... Məhz qoşulma
tipindən və istifadəçi ilə provayder arasındakı
rabitə kanalının buraxma qabiliyyətindən asılı olaraq, İnternet -ə daxil
olma növləri 2 böyük qrupa bölünür:
Seans qoşulması. Qoşulmanın bu növündə
istifadəçi şəbəkəyə daimi qoşulmayıb, ancaq telefon xətti vasitəsilə qısa
müddət ərzində şəbəkə ilə əlaqədə olur. Bu halda şəbəkəyə qoşulmanın hər bir
saatı üçün uyğun pul məbləği ödənilir və şəbəkədə verilənlər analoq formasında ötürülürlər.
Daimi qoşulma. Bu halda kompüter daimi
və cəld işləyən kanala qoşulur və verilənlər şəbəkədə rəqəm şəklində
ötürülürlər. Yalnız trafikə kompüter tərəfindən qəbul edilən və göndərilən
verilənlərin həcminə görə pul ödənilir.
İnternet -ə qoşulmanın bu iki növü bir
birindən təkçə istifadəçinin İnternet -də olma vaxtı ilə deyil, həmçinin iş
sürəti ilə də fərqlənirlər. Daimi qoşulmada kompüter şəbəkədə tam hüquqlu olur
və özünün İP- ünvanına malik olur ki, bu halda da İnternet -in istənilən
istifadəçisi bu kompüterə qoşula bilər.
Seans qoşulmasında isə, İP-ünvan ancaq
seans müddətində kompüterə mənimsədilir və bunun üçün çoxlu sayda boş olan
ünvanlar içərisindən təsadüfi ünvan seçilir. Buna görə də ona dinamiki İP-ünvan
deyilir.
Şəbəkədə
işləməyin ən sadə və ucuz sxemi- telefon xətti və adi analoq modemi ilə
şəbəkədə işləməkdir. Bu halda verilənlərin qəbul olunma sürəti modemin tipi,
son nöqtədə telefon xəttinin keyfiyyəti və Avtomatik Telefon Stansiyasının
(ATS) tipi kimi bir neçə amillərdən asılıdır. Müasir modemlərdə
verilənlərin ötürülmə sürəti ən yaxşı
halda 56 Kbit/s (7Kb/s, 420 Kb/dəq və ya 25 Mb/saat) olur. Lakin informasiyanın
ötürülmə sürəti isə bir qədər az olub, 33 Kbit/s-ə bərabər olur. Bu sürət
vasitəsilə nə şəbəkədə filmə baxmaq mümkün olur, nə də ki, keyfiyyətli musiqini
dinləmək olar.
İnternet -ə qoşulmanın üsullarından
biri də peyk vasitəsilə asinxron qoşulmadır. Bu cür qoşulma növündə 2 rabitə
kanalından istifadə olunur. İnformasiya, o cümlədən də səhifələrin və faylların
açılması üçün əmrlər və sorğular ötürüldükdə, istifadəçi standart Dial-Up rejimində
işləyən peyk kanalından istifadə edir, ki, bu halda verilənlər axının sürəti
modemin sürətindən 4-8 dəfə (256-512 Kbit/s) çox olur. İnternet -də işləyən
zaman kompüterə daxil olan verilənlərin həcmi kompüterdən xaric olunan
verilənlərə nisbətən 10 dəfə çox olduğuna görə İnternet -ə daxil olmanın bu
üsulla təşkil olunması daha məqsədə uyğun sayıla bilər. Bu halda böyük “kütlə”
şəklində olan informasiyanı qəbul etmək üçün heç də telefon xəttindən asılı
vəziyyətdə qalmaq lazım deyildir-peykdən gələn giriş siqnalı həmişə əldə oluna
bilər. Burada hətta bəzi səhifələrə və fayllara abunə də yazılmaq mümkün olur
ki, onlar kompüterə müəyyən zaman anlarında daxil oluna bilərlər. Bundan əlavə,
peyk rabitə kanalının köməkliyinilə onlarla və hətta yüzlərlə peyk televiziya
kanallarına pul ölmədən baxmaq və xoşunuza gələn proqramı sərt diskə də
köçürmək mümkün olur., siqnalkın ötürülməsində gecikmələr baş verir. Belə ki,
Sizin göndərdiyiniz sorğunun provayderin serverinə çatması, onun emal
nəticəsinin isə Sizin kompüterə verilməsi üçün on saniyələrlə vaxt tələb olunur
ki, bu da sürətli peyk kanalının bütün üstünlüklərini aşağı salmış olur.
“Mobil” telefonlardan İnternet -ə
qoşulmanın öz xüsusiyyətləri vardır: birincisi, telefon ekranının kiçik olması
sadəcə olaraq, saytlara onların adi formatında baxış keçirtməyə imkan vermir;
ikincisi, “mobil” kanal üzrə verilənlərin ötürülmə sürəti çox da böyük olmayıb,
14,4 Kbir/s-ə bərabərdir. Məhz buna görə də, mobil qurğular üçün xüsusi WAP
protokolu işlənmişdir ki, onun vasitəsilə mobil telefonun ekranına yalnız
telefon displeyinin ölçülərinə görə optimallaşdırılmış mətn informasiyasını
çıxarmaq mümkün olur. Onun vasitəsilə istənilən e-mail məktubunu oxumaq,
birjalardakı aksiyaların kursu ilə tanış
olmaq, hava məlumatını və digər informasiyaları əldə etmək mümkün olur. “Mobil”
telefonun inkişafında yeni mərhələ verilənlərin paket şəklində ötürülməsini
təmin edən GPRS protokolunun tətbiqi olmuşdur. Bu halda şəbəkə üzrə
verilənlərin ötürülmə sürəti artmış və bir saniyədə on kilobitlərə bərabər
olmuşdur. Nəzəri olaraq, bu sürət 100Kbit/s olur ki, bu da adi modemin işləmə
sürətindən iki dəfə çoxdur.
İnternet -ə məftilsiz qoşulmanın daha
bir üsulu da mövcuddur ki, bu da Wi-Fi qoşulmasıdır. Burada verilənlərin
ötürülmə sürəti 10 Mbit/s-yə qədər ola bilər. Bu kanal vasitəsilə İnternet -də
işləmək üçün bizə Wi-Fi adapteri ilə təchiz edilmiş noutbuk və ya cib kompüteri
və məftilsiz şəbəkə lazım olacaqdır. Hal-hazırda
Wi-Fi İnternet -ə (Xot-spata)
daxil olma nöqtələri aeroportlarda, dəmir yolu vaqzallarında, iri əyləncə
mərkəzlərində və hətta bəzi restoronlarda da olur. Onların bəziləri kommersiya
əsaslarında, bəziləri isə Yandex Wi-Fi (http:\ wifi.yandex.ru) proqramı
çərçivəsində pulsuz daxil olma imkanı verir.
Artıq modemlərin dövrü yavaş-yavaş
geridə qalır. Statistika göstərir ki, artıq istifadəçilərin 30%-i cəld işləyən
rabitə kanallarının köməkliyi ilə şəbəkəyə daimi qoşulmağa üstünlük verirlər.
Hal-hazırda klassik “nəqliyyat
magistralı” kimi xüsusi ayrılmış lifli optik kanaldan istifadə olunur. Lakin bu
çox baha başa gəldiyindən, bundan ancaq çox iri kompaniyalar istifadə edə
bilirlər. Lakin bundan daha sadə və çox da baha olmayan ADSl (Asymmetric
digital subscriber lines-Assimmetrik rəqəmli abunəçi xətti) variantı mövcuddur.
Bu texnologiya rəqəmsal rabitəsində
həqiqi inqilab yaratdı. Bildiyimiz kimi, Dial-Up ilə işlədikdə keyfiyyətindən
asılı olan və yavaş işləyən analoq rabitədən istifadə olunurdu. Şəbəkə üzrə
verilənlərin ötürülməsi üçün istifadə edilən rəqəmsal rabitəsi daha böyük üstün
cəhətlərə malik olub, yaxşı perspektivə malikdir.
ADSL texnologiyası əsasında
istifadəçiyə çox da pis olmayan bir komprommis variant təklif edilir: əvvəllər
olduğu kimi, burada da telefon xəttindən istifadə olunur, lakin bu halda
telefon həmişə boş qalır. Buna görə də şəbəkədən ayrılma baş vermir. Bundan
əlavə, burada verilənlərin ötürülmə sürəti də artır və informasiyanı qəbul etmə
rejimində sürət 8Mbit/s, informasiyanı ötürdükdə isə -1,5 Mbit/s olur. Bu isə,
bildiyimiz kimi, peyk rabitəsindən 3-4 dəfə, modemdən isə 30dəfə çoxdur.
Həqiqətdə isə real sürət bundan az olub, 300-312 Kbit/olur.
3.Telekommunikasiya
vasitələri
Telekommunikasiya
vasitələri- uzaq məsafəyə informasiya ötürülməsini və qəbulunu təşkil edən
texniki vəzifələrdir. Dünyada olan ixtiyari informasiyanı əldə etmək üçün
kompüter, tələb olunan informasiya bazasına daxil olmaq imkanına malik
olmalıdır. Bu da,öz növbəsində, bütün kompüterləri nəhəng bir hesablama
şəbəkəsi şəklində birləşdirməyi tələb edir.
Keçən əsrin 60-80-ci illərində böyük
universal kompüterlər uzaq məsafədə yerləşən terminal qruplarına malik idilər.
Bu terminallar bir neçə istifadəçiyə eyni zamanda kompüterlə işləmək imkanını
verirdi. Terminalların kompüterlə birləşmə texnologiyası ilk hesablama
şəbəkələrinin yaranma əsaslarını qoydu.
Daha sonralar qlobal şəbəkələr meydana
gəlir ki, bunlar vasitəsilə daha uzaq məsafələrdə olan kompüterlər bir-birilə
birləşə bilirlər. Qlobal şəbəkəyə misal olaraq, İnternet şəbəkəsini göstərmək
olar. Lokal şəbəkələrdə yerləşən kompüterlər arasında məsafə kiçik olduğuna
görə, onlar arasında informasiya mübadiləsini çox asan həyata keçirmək
mümkündür. Uzaq məsafədə yerləşən kompüterlər arasında informasiya mübadiləsini
təşkil etmək üçün şəbəkə ünvanını vermək və lazımi rabitə əlaqəsini qurmaq
lazımdır. Bu da müəyyən vaxt sərf olunmasını tələb edirdi. Digər kanallar
istismar üçün bir qədər bahalı olduğundan və qlobal şəbəkəyə yalnız məhdud
sayda kliyentlər daxil ola bildikləri üçün informasiya mübadiləsinin əsas
kanalı kimi telefon xəttindən istifadə edilirdi.
Telefon xətti ilə kompüter əlaqəsini
yaratmaq üçün lazım olan ilk qurğu 70-ci illərin əvvlində istehsal edilmişdir.
Buna modem (modulyator - demodulyator) qurğusu deyilir. Bu qurğu kompüterə
qoşulur və telefon kanalı vasitəsilə verilənləri ötürmək və qəbul etmək
imkanına malik olur.
Hal-hazırda müxtəlif funksiyaları
yerinə yetirən küllü miqdarda müxtəlif modemlər mövcuddur. Bu modemlər
vasitəsilə sifariş olunan telefon nömrəsini yığmaq, xətt məşğul olduqda bir
daha yenidən zəng etmək, telefon dəstəyini “qaldırmaq”, avtocavab rejimində
işləmək, qəbul edilmiş səs informasiyasını fayl şəklində diskə yazmaq
mümkündür. Bütün dünya şəbəkələrinin əksər hissəsi modemlərin köməyilə təşkil
olunmuşdur.
Son zamanlar inteqrasiya xidmətlərinə
malik telefon şəbəkəsindən (ISDN-İntegrated Services Digital Network) istifadə
edilir. Bunun yaradılmasında əsas məqsəd, verilənlərin ötürülmə sürətinə olan
məhdudiyyətləri aradan qaldırmaq və eyni zamanda mövcud olan telefon xətləri
ilə işləmək imkanına malik olmaqdır. Bu cür şəbəkənin əsas iş prinsipi
siqnalların rəqəmli emalıdır. Ondan əlavə, bu şəbəkələr çoxkanallı olurlar.
Belə şəbəkəyə qoşulmaq üçün baza və genişləndirilmiş interfeyslərdən istifadə
etmək lazımdır.
Baza interfeysində avadanlıqların sayı
minimum olur və o kliyentə 2 kanal təklif edir: səs üçün və ya 64 Kbit/san
sürətlə verilənlərin ötürülməsi üçün, bir də xidməti kanal. Xidməti kanal
vasitəsilə abonent avadanlığının telefon şəbəkəsi ilə informasiya mübadiləsini
təşkil etmək mümkündür. Genişləndirilmiş interfeys baza interfeysinin
genişlənmiş variantı olub, əlavə olaraq
burada 30 informasiya kanalı ayrılır. Bu informasiya kanallarında
telefon nömrələri heç də kanala birdəfəlik bağlanmır. Yüsək sürətlə verilənləri
ötürmək üçün “invers multipleksləşdirmə” kimi xüsusi proqramdan istifadə
edilir. Bu halda bir neçə informasiya kanalından eyni zamanda istifadə etmək
mümkün olur.
Kanalın buraxma qabiliyyətini artırmaq
üçün peyk rabitə kanallarından istifadə olunur. Bu məqsədlə kliyent kiçik
ölçülü parabolik peyk antenasına malik olmalıdır. Belə şəbəkəyə yenə də əvvəldə
olduğu kimi, telefon kanalı ilə sorğu göndərilir, informasiya isə peyk rabitə
kanalı ilə qəbul edilir. Belə rabitə kanalında hər bir istifadəçi göndərdiyi
sorğuya nəzərən, daha çox informasiya almaq imkanına malik olur. Təbii olaraq,
belə hallarda, siqnalın qəbul olunma sürəti şəbəkəyə verilən sorğunun
sürətindən qat-qat çox olmalıdır. Bundan əlavə, belə kanallarda verilənlərin
ötürülmə etibarlılığı da artır.
Fərdi kompüterlərin meydana gəlməsi
qlobal şəbəkələrə böyük təsir göstərərək, onların kəmiyyət və keyfiyyət cəhətcə
yaxınlaşmasına səbəb olmuşdur.Bu artımın çox hissəsini isə istifadəçidə olan
kompüter və modemlər təşkil etmişdir.
Bütün qlobal şəbəkələr bir-birilə
əlaqədardırlar, lakin onlardan bəziləri adi rabitə vasitələri kimi teleqraf,
telefaks, teleks, adi poçt xidmətləri də göstərə bilirlər. Bunun üçün şəbəkəni
xüsusi qovşağı olur ki, onlar elektron poçtu ilə məktub və digər materialları
qəbul edir və sonra onları faksla lazımi telefon nömrəsinə göndərirlər.
Belə şəbəkə ilə həmçinin adi məktub və
teleqramları da göndərmək mümkündür. Belə halda elektron poçtu ilə şəbəkənin
xüsusi qovşağına mətn göndərilir. Orada o aydınlaşdırılır, zərfin daxilinə
qoyulur və adi poçtla məktubu alacaq şəxsə göndərilir.
Şəbəkənin bu cür böyük imkanları lokal
və qlobal şəbəkələr arasında olan prinsipial fərqi aradan qaldırır. Şəbəkələrin
belə sürətlə inkişaf etməsi telekommunikasiya şəbəkə və vasitələrin geniş
inkişafı nəticəsində mümkün olmuşdurş “İnternet”-də olan elektron poçtu
vasitəsilə 130 ölkəsində olan şəbəkə kliyentlərinə məktub göndərmək mümkündür..
Bütün dünyada serverlər miliyonlarla müxtəlif fayllara daxil olmağı təmin edir.
Müasir qlobal kompüter şəbəkələri
mövcud olan rabitə vasitələrinin üstün xüsusiyyətlərini özündə birləşdirir və
böyük həcmli müxtəlif informasiyaların böyük sürətlə və etbarlılıqla
ötürülməsini təmin edir.
Modem kompüter ilə telefon xətti arasında rabitə qurğusu
olub, rəqəm elektrik sinallarını analoq formasına və əksinə avtomatik çevirmək üçün tətbiq edilir. Bu
onunla əlaqədardır ki, kompüter yalnız rəqəm, telefon xətti isə- analoq siqnalları ilə işləyir. Rəqəm siqnallarının
analoq formasına çevrilmə prosesi texnikada modulyasiya, əks istiqamətdə
çevrilmə isə demodulyasiya adlanır.
Adətən analoq siqnalları 3 parametrlə
xarakterizə olunur: amplitud, tezlik və faza. Müasir modemlərədə hər 3
xarakteristikadan istifadə olunur. Modem kompüterdən 3”bit” informasiya qəbul
edir, sonra isə onu analoq siqnalı formasında xəttə göndərir. Bu analoq
siqnalının amlitudu qəbul olunmuş birinci bitə ,tezliyi ikinci bitə və fazası
isə üçüncü bitə uyğun gəlir. Modem – qəbuledici bu cür informasiyanı qəbul
edərək, analoq siqnalını aydınlaşdırır və onu göndərlimiş 3”bit” şəklinə salır. Ilkin analoq siqnalı aparıcı
tezlikli siqnal adlanır.1500 Hs tezlikli belə siqnallardan telefon rabitə
xətlərində istifadə olunur və həmin siqnal modem- ötürücü vasitəsilə lazımi
çevrilməyə məruz qalır. Telefon xəttində aparıcı tezlikli siqnalın olması
modemlər arasında əlaqənin yaranma əlamətinin göstəricisidir.
Modemin buraxma qabiliyyəti aşağıdakı
2 parametrlə xarakterizə olunur: informasiyanın ötürülmə sürəti və analoq
siqnalındakı rəqəm informasiyanın tutumu. İnformasiyanın ötürülmə sürəti
bodlarla ölçülür və o, modemin bir analoq siqnalından digərinə keçmək
qabiliyyəti ilə təyin edilir. Belə ki, əgər modem, analoq siqnalının
xarakteriskasını bir saniyədə 2400 dəfə dəyişirsə, onda onun verilənlərinin
ötürmə sürəti 2400 bod olacaq.
Bir analoq siqnalında rəqəm
informasiyasının tutumu həmin siqnallardakı bitlərin sayı ilə təyin edilir.
Modemin buraxma qabiliyyəti bu 2 parametrin hasilinə bərabər olub, bps
(bit/san)-lə ölçülür. Əgər modem 2400 bod sürətə, analoq siqnalları isə 4
bitlik informasiyaya malik olarsa, o zaman modemin buraxma qabiliyyəti 9600bps
olacaq.
Rabitəyə qoşulduqda hər iki modem eyni
bir sürətlə işləməli və eyni bir modulyasiya üsulundan istifadə etməlidir. Əks
təqdirdə rabitəni əldə etmək mümkün olmaz. Buna görə də, hər bir modem
verilənlərin ötürülməsinin standart sürətinə malik olmalıdır. Hal-hazırda
əsasən 9600, 14400, 28800, 33600, 56000, 100000 bps ötürmə sürətinə malik olan
modemlərdən istifadə edilir. Ötürmə sürəti modemin modulyasiya üsulunu təyin
edir. Modem lazımi maksimal sürətə malik olmaqla bərabər, həmçinin rabitənin
digər tərəfindəki modemin kiçik ola bilən sürəti ilə də işləməyi bacarmalıdır.
Kiçik sürətə keçmək məcburiyyəti keyfiyyətsiz telefon xətlərindən istifadə
etdikdə baş verir.
İnformasiyanın sıxlaşdırılması. Rabitə
xəttinə informasiyanı ötürməmişdən əvvəl daha böyük miqdarda informasiyanı
ötürmək üçün mütləq həmin informasiyanı sıxlaşdırmaq lazımdır. Sıxlaşdırma
prinsiplərindən biri ondan ibarətdir ki, təkrar olunan simvol və kodlar
ardıcıllığı daha qısa şəkildə yazılmış kodla əvəz edilir. Məs,
AAAAAVVVVSSSSSS=5A4V6S.
Sıxlaşdırmanın digər bir üsulu
qısaldılmış baytlardan istifadə edilməsidir. Aydındır ki, bayt özü 8 bitdən
ibarətdir, amma 5 bitdən ibarət olan informasiya qrupu bir baytdan başlayıb,
digər baytda qurtara bilər. Bu cür qısaldılmış bayt birləşmələrinin uzunluğu
müxtəlif ola bilər. Əksər hallarda ən çox rast gəlinən simvollar bitlərin
qısaldılmış ardıcıllığı ilə kodlaşdırıla bilirlər. Hal-hazırda informasiyanın
sıxlaşdırmasının mürəkkəb alqoritmləri əsasında işləyən külli miqdarda proqram
– arxivatorlar işlənib hazırlanmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, ən kiçik
sıxlaşdırma vahidi informasiyanın tipindən asılı olaraq, informasiya blokudur.
Ən geniş yayılmış proqram arxivatorlardan – Rar və Zip proqramlarını göstərmək
olar.
Verilənlərin sıxlaşdırılmasını modemin
daxilində yerləşdirilmiş sıxlaşdırma protokolu (MNR5), həmçinin verilənlərin
ötürülmə kanallarının özü həyata keçirirlər.
Səhvlərin tapılması və təshihi.
Növbəti informasiya blokunu göndərdikdən sonra modem, rabitə xəttinin digər
tərəfində olan modem tərəfindən bu informasiya blokunun düzgün qəbulu haqqında
təsdiq cavabını gözləyir. Əgər informasiya səhv qəbul olunubsa, bu halda
qəbuledici modem göndərilən blokun təkrarən göndərilməsi üçün siqnal göndərir.
Səhvlərin bu təshih üsulu ARQ (Automatic Repaet request – təkrarın avtomatik
üsulu) adlanır. Bəzi rabitə kanalları informasiya ötürülməsi zamanı əmələ gələ
bilən səhvlərin müəyyən miqdardan kənara çıxmamasına nəzarət edir. Əks halda,
modem-qəbuledici modem-vericiyə təklif edir ki, daha alçaq sürətə keçsin və ya
ötürülən blokların sayını azaltsın.
Ötürülən informasiyaya nəzarət üçün
hər bir informasiya bloku müəyyən nəzarət cəmi ilə təmin olunur. Bu cəmi əldə
etmək üçün ötürülən blokun bütün bitlərinin üzərində müəyyən hesab əməli
aparılır. Bu rəqəmin tapılma alqoritmi elə qurulmalıdır ki, istənilən bitin
təhrif olunması nəzarət cəminin dəyişməsinə səbəb olsun. Modem-qəbuledici,
növbəti informasiya blokunu qəbul etdikdən sonra göstərilən alqoritm üzrə
nəzarət cəmini tapır və onu cari alınmış cəm ilə müqayisə edir. Cəmlər
bir-birilə üst-üstə düşdükdə, blokun düzgün ötürülməsi təsdiq edilir. Cəmlər
bir-birinin üstünə düşmədikdə, bu ötürmə zamanı səhvə yol verildiyini göstərir
və bu barədə modem-qəbuledici həmin blokun təkrarən göndərilməsi üçün siqnal
göndərir. Səhv alınmış nəzarət cəminin təhrif olunmuş verilənlərə uyğunluq
ehtimalı çox kiçikdir.
Səhvlərin təshihi modem daxilində olan
səhvlərin təshih aparat protokolu (MNP4), həmçinin faylların ötürülmə
protokolunu formalaşdıran kommunikasiya protokolu (məs, Xmodem) vasitəsilə də
həyata keçirilə bilər.
Modemlərin iş rejimləri. Kompüterə
qoşulmuş modem aşağıdakı iki rejimdən birində işləyə bilər: verilənlərin
ötürülməsi rejimi (modem is online) və əmrlər rejimi. Verilənlərin ötürülməsi
rejimində modem kompüterdə ona göndərilən bütün informasiyanı verilənlər kimi
qəbul edib, onu analoq siqnalına çevirir və telefon xəttinə ötürür. Əmrlər
rejimi isə modemi idarə edir. Bu rejimdə kompüterlər tərəfindən verilən xüsusi
əmrlərdən istifadə edilir, modem özü isə sərbəst olaraq ayrıca işləyir. Modem
kompüterdən simvollar sətrini aldıqda o, bunu əmrlər kimi başa düşür. Əgər bu
əmr aydınlaşdırılarsa, o zaman modem bunu icra edir, əks halda isə modem onu
bir səhv kimi qəbul edir.
Əmrlər rejiminin bir növü zəngi
gözlətmək rejimidir. Bu hlda modem elə bir gözləmə vaziyyətini alır ki, o,
istənilən anda telefon dəstəyini qaldırmaq və xəttin o biri tərəfində olan
modemlə rabitə qurmaq vəziyyətinə malik olsun.
Baxmayaraq ki, modemin əmrlər toplusu
onu istehsal edən firmadan və istehsal olunduğu ildən asılıdır, bütün modemlər
üçün eyni olan bir sıra əmrlər də mövcuddur. Bu əmrlərə aşağıdakılar aiddir:
telefon dəstəyini qaldırmaq, lazımi nömrəni yığmaq və iş rejimini əldə etmək.
Modemi qoşduqdan sonra onda əmrlər rejimi işləməyə başlayır.
Verilənlərin ötürülməsi rejimi telefon dəstəyini qaldırmaq və lazımi nömrəni
yığmaq əmri veriləndən sonra həyata keçirilir. Əks istiqamətdə bir rejimdən o
birisinə keçmək üçün isə xüsusi kodlar ardıcıllığından (escape-ardıcıllıq)
istifadə edilir. Bu kod modem tərəfindən verilənlərin ötürülməsi rejimini
həyata keçirmək əmri kimi qəbul edilir.
Müasir kommunikasiya proqramlıarı
istifadəçiyə imkan verir ki, o ardıcıllığı və miqdarı həll olunan məsələdən
asılı olan modemlərin əmrlərini öyrənmək funksiyasından azad olunsun.
Dərsin
möhkəmləndirilməsi üçün suallar:
1.İnternet nədir?
2.
İnternet -in informasiya resurslarının əsas növləri hansılardır?
3.
Internetdə informasiya harada saxlanılır?
4.
Serverlər necə idarə olunurlar?
5.
İnternet prinsipi üzrə təşkil edilmiş korporativ şəbəkələr necə adlanır?
6.
Şlüz nəyə deyilir?
7.
Şlüzlərin neçə növü vardır?
8.
Kommunikasiya protokollar ailəsinə hansı protokollar daxildir?
9.
İnternetə qoşulmanın hansı növləri vardır?
10.
Seans qoşulması hansı funksiyanı yerinə yetirir?
11.
Daimi qoşulma seans qoşulmadan hansı xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir?
12.
“Mobil” telefonlardan İnternet -ə qoşulmanın hansı xüsusiyyətləri vardır?
13.
Telekommunikasiya vasitələrinin vəzifəsi nədir?
14.
Modulyasiya və demodulyasiya arasındakı
fərq nədir?
15.
İnformasiyanın sıxlaşdırılması zamanı hansı üsullardan istifadə edilir?
16.
Kompüterə qoşulmuş modem neçə rejimdə işləyə bilər?
Ədəbiyyat:Kərimov
Sabit Qəhrəman oğlu, Həbibullayev Səlahəddin Bəxtiyar oğlu, İbrahimzadə Tofiq
İbrahim oğlu “İnformatika”
Dərslik:
Səhifə 392- səhifə 402
